De Kultuurkamer

75 jaar geleden werd een aanslag gepleegd door kultuurweigeraars op het bevolkingsregister in Amsterdam. In het Amsterdamse Verzetsmuseum start op 27 maart een expositie over deze aanslag.

http://explosiegevaar.verzetsmuseum.org/#hero

Henry van Ees was een van de weinigen die weigerden lid te worden van de Kultuurkamer.

Hun verhaal

Tijdens de bezetting mochten Nederlandse kunstenaars hun vak alleen uitoefenen als ze lid waren van de Kultuurkamer. Ze meldden zich dan ook massaal aan. Dat Joodse collega’s werden buitengesloten, namen ze op de koop toe.

De eerste maatregel die werd getroffen in 1941 is het verwijderen van Joodse musici uit de orkesten. Al snel werden alle culturele beroepen verboden verklaard voor Joden. Zij mochten alleen nog voor een exclusief Joods publiek actief zijn.

Wat was de Kultuurkamer en waarom met een ‘K’ ?

Met een K in plaats van een C, omdat deze letter niet ‘Germaans’ genoeg oogde. De Kultuurkamer, opgericht in november 1941, was een organisatie voor iedereen met een cultureel beroep – dus niet alleen kunstenaars. Wie geen lid was, mocht zijn vak niet langer uitoefenen en riskeerde een boete. Joodse mensen konden niet toetreden. Slechts een kleine minderheid weigerde.

Weigeren of meewerken?

Voor ‘arische’ kunstenaars waren aan het lidmaatschap tal van voordelen verbonden. Niet alleen kwamen zij in aanmerking voor opdrachten en subsidies, maar in geval van ziekte of ouderdom zou de Kultuurkamer financiële steun verlenen.

De keuze tussen werkloosheid en een goed belegde boterham was snel gemaakt. Binnen enkele maanden hadden zich 26.000 kunstenaars aangemeld, en dat aantal zou oplopen tot 42.000 in augustus 1944. Dat hun Joodse collega’s werden opgeofferd, namen zij op de koop toe.

Wie was lid?

Wie Karel Appel (1921-2006) zegt, denkt aan rebelse schilderijen vol verfklodders en ‘primitieve’ vormen. Tijdens de oorlog maakte hij echter vrij belegen, realistische landschappen, die in de smaak vielen bij de Duitsers. Appel meldde zich bij de Kultuurkamer en kreeg minstens zes verschillende overheidsbeurzen. Hierdoor kon hij in 1942 gaan studeren aan de Rijksacademie.

Wie weigerden?

Een van de meest prominente kunstenaars die weigerden zich bij de Kultuurkamer in te schrijven, was de dichter Adriaan Roland Holst (1888-1976). Zijn principiële houding werd na de oorlog beloond: Roland Holst mocht de inscriptie schrijven voor het Nationaal Monument op de Dam.